هوش مصنوعی در سالهای اخیر به بخش جداییناپذیری از زندگی روزمره تبدیل شده و آموزش نیز از این قاعده مستثنا نیست. اگرچه استفاده دانشآموزان از ابزارهایی مانند چتباتها بیشتر دیده میشود، اما معلمان اروپایی نیز بهتدریج از هوش مصنوعی برای بهبود فرآیند آموزش استفاده میکنند؛ از برنامهریزی درسی گرفته تا مدیریت زمان و تولید محتوای آموزشی.
بر اساس دادههای منتشرشده از سوی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در چارچوب پیمایش بینالمللی آموزش و یادگیری (TALIS)، میزان استفاده معلمان از هوش مصنوعی در کشورهای اروپایی تا سال ۲۰۲۴ و پس از آن، اختلاف قابلتوجهی داشته است.
کشورهای پیشرو در استفاده از هوش مصنوعی در آموزش
در این گزارش، ۳۲ کشور بررسی شدهاند. نتایج نشان میدهد که برخی کشورها سهم بالاتری از استفاده معلمان از AI را به خود اختصاص دادهاند:
- آلبانی: ۵۲٪
- مالت، جمهوری چک و رومانی: ۴۶٪
- لهستان: ۴۵٪
- کوزوو: ۴۳٪
- مقدونیه شمالی: ۴۲٪
- نروژ و منطقه فلاندر بلژیک: ۴۰٪
میانگین استفاده معلمان از هوش مصنوعی در کشورهای عضو اتحادیه اروپا حدود ۳۲ درصد و در کشورهای عضو OECD نزدیک به ۳۶ درصد گزارش شده است. بهطور کلی، کشورهای اروپای غربی نسبت به بالکان غربی و اروپای شرقی، تمایل کمتری به استفاده از AI در آموزش نشان دادهاند.
کشورهایی با کمترین میزان استفاده از AI در مدارس
در مقابل، برخی کشورها پایینترین نرخ استفاده از هوش مصنوعی در نظام آموزشی را داشتهاند:
- بلغارستان: ۲۲٪
- مجارستان و منطقه فرانسوی بلژیک: ۲۳٪
- ترکیه: ۲۴٪
- ایتالیا: ۲۵٪
فنلاند: ۲۷٪ - مونتهنگرو: ۲۸٪
- اسلواکی: ۲۹٪
این آمار نشان میدهد که حتی کشورهایی با سابقه آموزشی قوی، در پذیرش فناوریهای نوین آموزشی رویکردی محتاطانه داشتهاند.
چرا استفاده معلمان از هوش مصنوعی در اروپا متفاوت است؟
به گفته سخنگوی یونسکو، دولتها سیاستهای متفاوتی در قبال هوش مصنوعی در آموزش اتخاذ کردهاند و همین موضوع مستقیماً بر آگاهی و میزان استفاده معلمان تأثیر میگذارد. کارشناسان آموزشی دلایل اصلی این تفاوت را چنین بیان میکنند:
- زیرساختهای فنی مدارس: محدودیت یا دسترسی به تجهیزات و سیستمهای دیجیتال
- نگرش اجتماعی به فناوری: میزان پذیرش استفاده از تکنولوژی در کلاسهای درس
- آموزش تخصصی معلمان: هرچه دورههای آموزشی مرتبط با AI بیشتر باشد، استفاده معلمان نیز افزایش مییابد
- شفافیت قوانین: نبود چارچوبهای روشن و نگرانی از پیامدهای حقوقی و اخلاقی
برخی کشورها با تدوین راهبردهای ملی هوش مصنوعی، آموزش را نیز در این برنامهها گنجاندهاند. برای مثال، فرانسه پس از جمعآوری این دادهها، طرح سراسری «آموزش هوش مصنوعی» را در مدارس دولتی آغاز کرده که میتواند آمار این کشور را در سالهای آینده تغییر دهد.
معلمان اروپایی چگونه از هوش مصنوعی استفاده میکنند؟
بررسیهای اتحادیه اروپا نشان میدهد که هوش مصنوعی فعلاً بیشتر در پشت صحنه آموزش و برای آمادهسازی معلمان به کار میرود. اولویتهای استفاده به شرح زیر است:
- یادگیری سریع و خلاصهسازی موضوعات: ۶۵٪
- طراحی طرح درس و فعالیتهای کلاسی: ۶۴٪
- کمک به تمرین مهارتها در سناریوهای واقعی: ۴۹٪
- حمایت از دانشآموزان با نیازهای آموزشی خاص: ۴۰٪
- تنظیم سطح دشواری مطالب متناسب با دانشآموز: ۳۹٪
- نوشتن بازخورد یا ارتباط با والدین: ۳۱٪
- ارزیابی و تصحیح برگههای امتحانی: ۲۶٪
این آمار نشان میدهد که نقش فعلی AI بیشتر ابزار کمکی برای معلم است تا جایگزین تعامل مستقیم در کلاس درس.
آینده هوش مصنوعی در نظام آموزشی اروپا
کارشناسان معتقدند که استفاده از هوش مصنوعی در آموزش اروپا متوقف نخواهد شد و بهتدریج به سمت تعامل مستقیمتر با دانشآموزان حرکت میکند. مارتینا دی ریدولفو از کمیته صنفی آموزش اروپا (ETUCE) هشدار داده است که کمبود شدید معلم در اروپا میتواند سطح کیفی این حرفه را تهدید کند.
در همین راستا، یونسکو تأکید میکند که هوش مصنوعی باید مکمل معلم باشد، نه جایگزین او. رعایت اصول اخلاقی، حفظ حریم خصوصی و همراستایی با اهداف آموزشی، از الزامات استفاده مسئولانه از این فناوری در مدارس اروپاست.
جمعبندی: آیا هوش مصنوعی آینده آموزش اروپا را تغییر میدهد؟
دادهها نشان میدهد که هوش مصنوعی در آموزش اروپا بهسرعت در حال گسترش است اما میزان پذیرش آن به سیاستگذاری، آموزش معلمان و شفافیت قوانین بستگی دارد. اگر این چالشها بهدرستی مدیریت شوند، AI میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای ارتقای کیفیت آموزش در اروپا تبدیل شود؛ ابزاری که در کنار معلم، نه بهجای او، آینده یادگیری را شکل میدهد.
