دانشمندان چینی در آزمایشگاهی فوقامنیتی در شهر شنژن، بالاخره چیزی را ساختند که آمریکا سالها تلاش میکرد جلوی آن را بگیرد: نمونهی اولیهی ماشینی که میتواند پیشرفتهترین تراشههای نیمههادی را تولید کند؛ همان تراشههایی که به هوش مصنوعی، گوشیهای هوشمند و تسلیحات نظامی قدرت میبخشند و محور اصلی برتری فناوارانهی غرب محسوب میشوند.
ساخت این نمونه اولیه که با ابعادی بسیار بزرگ، تقریباً کفِ کامل یک کارخانه را اشغال کرده، اوایل سال ۲۰۲۵ تمام شد و حالا تستهای نهایی را پشت سر میگذارد. به گزارش رویترز، این غول آهنی توسط تیمی از مهندسان سابق شرکت هلندی ASML ساخته شده؛ کسانی که دستگاههای پیشرفتهی کارفرمای سابقشان را «مهندسی معکوس» کردهاند.
خلاصه صوتی
جنگ سرد بر سر پرتوهای نور
این دستگاهها که به «لیتوگرافی فرابنفش شدید» یا EUV معروفاند، در مرکز جنگ سرد تکنولوژیک قرار دارند. آنها با شلیک پرتوهای نور فرابنفش، مدارهایی را روی ویفرهای سیلیکونی حک میکنند که هزاران برابر نازکتر از تار موی انسان است. هرچه این مدارها ظریفتر، تراشه قویتر. نکتهی مهم اینکه تا امروز این فناوری در انحصار شرکت ASML بود.
حالا گزارشها میگویند که دستگاه چین عملیاتی شده و با موفقیت نور فرابنفش تولید میکند؛ هرچند هنوز نتوانسته تراشهی نهایی و کارآمدی بیرون بدهد.
ماه آوریل امسال مدیرعامل ASML با اطمینان گفته بود چین تا رسیدن به این فناوری «سالهای سال» فاصله دارد. اما وجود همین نمونه اولیه نشان میدهد چین شاید خیلی زودتر از پیشبینیِ تحلیلگران، به دروازههای استقلال در صنعت تراشه نزدیک شود.
انویدیا مدتی پیش موفق شد دونالد ترامپ را برای صادرات تراشههای فوق پیشرفتهی هوش مصنوعی به چین قانع کند، اما دولت چین اعلام کرد قصد دارد از دسترسی نامحدود و آزادانه به تراشههای H200 جلوگیری کند؛ اقدامی که احتمالا موانع جدیدی برای انویدیا و سایر تراشهسازان آمریکایی ایجاد خواهد کرد و سهم آنها در بازار چین را بهشدت تحتتاثیر قرار میدهد.
لیتوگرافی EUV یعنی حککردن مدار روی سیلیکون با نور فرابنفشِ شدید؛ هرچه مدار ظریفتر، تراشه قدرتمندتر
بااینوجود، چین هنوز با چالشهای فنی بزرگی روبروست، بهویژه در کپیبرداری از سیستمهای نوری بسیار دقیقی که تأمینکنندگان غربی تولید میکنند.
منابع آگاه میگویند چینیها با استفاده از قطعات دستگاههای قدیمیتر ASML که در بازارهای سیاه و دستدوم گیر آوردهاند، توانستهاند این نمونه داخلی را بسازند.
طبق هدفگذاری دولت چین، این دستگاه تا سال ۲۰۲۸ باید تراشههای کارآمدی تولید کند، ولی کارشناسان پروژه میگویند ۲۰۳۰ هدف واقعیتری است و حتی در این صورت هم چین یکدهه زودتر از پیشبینی تحلیلگران به رقبای غربیاش میرسد.
پروژه سری چین
این پیشرفت، نقطه اوج طرح دولتی ششسالهی چین برای رسیدن به خودکفایی در صنعت تراشه است که یکی از بالاترین اولویتهای رئیسجمهور شی جینپینگ محسوب میشود. در حالی که دنیا از اهداف کلی چین خبر داشت، پروژهی شنژن در سکوت مطلق و تاریکی کامل پیش میرفت.
پروژهی دستگاههای لیتوگرافی بخشی از استراتژی نیمهرسانای چین بهشمار میرود و تحت نظارت «دینگ ژوئهشیانگ»، فرد مورداعتماد شی جینپینگ و رئیس کمیسیون مرکزی علم و فناوری حزب کمونیست اداره میشود.
شرکت هواوی بازوی عملیاتی پروژه چین برای تولید دستگاه EUV است
در میدان عمل هم غول الکترونیک چین یعنی شرکت هواوی نقشی کلیدی در هماهنگی شبکهای از شرکتها و مؤسسات تحقیقاتی دولتی در سراسر کشور ایفا میکند که هزاران مهندس فعالانه در آن حضور دارند.
منابع مطلع، این پروژه را نسخهی چینی «پروژه منهتن» میدانند؛ همان پروژهی مخوفی که آمریکا در زمان جنگ جهانی دوم برای ساخت بمب اتم راه انداخت. یکی از منابع میگوید: «هدف نهایی این است که چین تراشههای پیشرفته را با دستگاههایی تولید کند که کاملاً ساخت چین هستند. چین میخواهد ایالات متحده را ۱۰۰درصد از زنجیرهی تأمین خود بیرون کند.»
انحصار هلندی و دیوارهای آمریکا
تا این لحظه، کلید فناوری EUV فقط در جیب یک شرکت است: ASML در هلند. دستگاههای ۲۵۰ میلیوندلاری این شرکت برای ساخت تراشههای انویدیا، ایامدی، اپل و اینتل حیاتیاند.
خود ASML حدود دودهه وقت گذاشت و میلیاردها یورو صرف تحقیقوتوسعه کرد تا توانست اولین تراشههای تجاری را در سال ۲۰۱۹ تولید کند. این شرکت در بیانیهای گفته است: «منطقی است که دیگران بخواهند فناوری ما را کپی کنند، اما این کار اصلاً ساده نیست.»
سیستمهای لیتوگرافی شرکت ASML در حال حاضر فقط در دسترس متحدان آمریکا از جمله تایوان، کره جنوبی و ژاپن قرار دارند.
تا به امروز سیستمهای لیتوگرافی پیشرفته فقط در دسترس متحدان آمریکا قرار داشتند
از سال ۲۰۱۸، ایالات متحده به هلند فشار آورد تا مانع از فروش این دستگاهها به چین شود. در سال ۲۰۲۲، دولت بایدن محدودیتها را شدیدتر کرد و دسترسی چین به هر نوع تجهیزات پیشرفته را بست. ASML نیز میگوید تاکنون هیچ سیستمی را به مشتریان چینی نفروخته است.
البته کنترل آمریکا نهتنها سیستمهای روز، بلکه ماشینهای قدیمیتر لیتوگرافی فرابنفش عمیق را هم که تراشههای سطح پایینتری میسازند، شامل میشد؛ با این هدف که چین حداقل یک نسل از تواناییهای ساخت تراشه عقب بماند.
